Ukiyo-e: zo ontstaat een Japanse houtsnede

Een reusachtige golf met klauwende schuimkoppen en in de verte de berg Fuji. Wie die prent ziet, herkent meteen Japan. Het is een ukiyo-e (浮世絵), een Japanse houtsnede. Achter zo’n prent zit een ambacht waar niet één, maar vier vakmensen aan werkten.

Wat betekent ukiyo-e?

Ukiyo-e betekent “beelden van de vlietende wereld”. De term verwijst naar het stadsleven in de Edoperiode (1603–1868), toen het huidige Tokio nog Edo heette. Theater, mode, feesten en vluchtig plezier: dat was de vlietende wereld, en de prenten brachten ze in beeld.

Omdat houtsneden in grote oplage gedrukt konden worden, waren ze betaalbaar. Gewone stedelingen kochten ze zoals wij vandaag een affiche of tijdschrift kopen.

Wat zie je op een ukiyo-e?

• Kabukispelers: de sterren van het populaire theater, vaak in een dramatische pose.
• Mooie vrouwen (bijin-ga): elegante figuren in de nieuwste kimonomode.
• Landschappen: vanaf de negentiende eeuw razend populair, met reeksen over de berg Fuji of de grote reiswegen.
• Bloemen en vogels (kachō-ga): verfijnde studies van de natuur.

De bekendste namen zijn Katsushika Hokusai, met De grote golf bij Kanagawa uit de reeks Zesendertig gezichten op de berg Fuji, en Utagawa Hiroshige, bekend van zijn reeks De drieënvijftig stations van de Tōkaidō.

Vier vakmensen, één prent

Een ukiyo-e was teamwerk. Elk had een eigen rol:

1. De uitgever (hanmoto) koos het onderwerp, betaalde het werk en verkocht de prenten.
2. De ontwerper (eshi) tekende het ontwerp met inkt op dun papier. Dat is de naam die we vandaag kennen, zoals Hokusai.
3. De snijder (horishi) plakte de tekening omgekeerd op een blok kersenhout en sneed alles weg wat niet gedrukt moest worden. Voor elke kleur kwam er een apart blok bij.
4. De drukker (surishi) bracht met een penseel waterverf aan op het blok, legde er vochtig papier op en wreef de kleur erin met een baren, een platte, ronde wrijfschijf.

Een slimme kerf in de hoek en aan de zijkant van elk blok, de kentō, zorgde ervoor dat het papier telkens op exact dezelfde plaats lag. Zo vielen tientallen kleurlagen perfect over elkaar. Vanaf het midden van de achttiende eeuw werden volledige kleurendrukken gangbaar, de zogenaamde nishiki-e of “brokaatbeelden”.

Van Japan naar Europa

Toen Japan in de tweede helft van de negentiende eeuw zijn grenzen opende, kwamen ukiyo-e massaal naar Europa. Kunstenaars waren onder de indruk van de vlakke kleuren, de gedurfde uitsnedes en de sterke lijnen. Die rage kreeg zelfs een naam: japonisme.

Vincent van Gogh verzamelde honderden Japanse prenten en schilderde er zelfs enkele na, waaronder werk van Hiroshige. Ook Monet, Degas en Toulouse-Lautrec lieten zich inspireren. Zonder ukiyo-e had de moderne kunst er anders uitgezien.

Ukiyo-e en Japanse kunst bij Ginkgo Tree

In onze galerij in Waasmunster tonen we wisselend Japanse kunst en werk dat erdoor geïnspireerd is, van houtsneden tot lakwerk, keramiek en netsuke. Een prent van dichtbij zien, met het papier, de drukrichting en de kleine onregelmatigheden, is iets helemaal anders dan op een scherm.

Kom kijken tijdens een open galerij of expo: bekijk de volgende data in de agenda.